Psycho-oncologie in 2025

Hoe interventies als EMDR, CGT/ACT, CALM, mindfulness en hypnose het verschil maken — mét onderzoek

De vraag is niet langer óf psycho-oncologische zorg helpt, maar welke interventie wanneer het meest oplevert. Onderstaande gids zet behandelingen centraal en koppelt ze aan wat de literatuur laat zien: effecten op angst, depressie, traumaklachten, rouw en kwaliteit van leven — en hoe je dit gestructureerd in het zorgpad integreert.

1) Eerst screenen, dan gericht behandelen

• Waarom screenen? Distress is voorspelbaar in het oncologisch traject en beïnvloedt therapietrouw, bijwerkingenbeleving en zelfzorg. De NCCN Distress Thermometer (DT) + Problem List is de wereldwijd gebruikte, korte triagetool; DT-scores ≥3 zijn een praktisch signaal voor vervolgactie.

• Wat gebeurt er daarna? Bij verhoogde distress: korte vervolgmeting (bijv. HADS voor angst/depressie, PCL-5 bij trauma-signalen) en gericht verwijzen naar CGT/ACT, EMDR, CALM, mindfulness of aanvullende hypnose. (Zie secties hieronder.)

2) CGT en ACT — ruggengraat van de zorg bij angst & depressie

• Wat het doet: CGT en ACT verminderen angst en depressieve symptomen en vergroten psychologische flexibiliteit en zelfmanagement; effecten treden vaak binnen 2–8 weken op.

• Onderzoek: Meta-analyses bij (ex)kankerpatiënten tonen matige effectgroottes voor angst/depressie; zowel face-to-face als begeleid online werkt, wat inzetbaarheid vergroot.

• Praktijktip: combineer 1 psychologische hoofdinterventie met één leefstijl-hefboom (rookstop/slaap/beweging). Dat is logisch, want een deel van de psychisch-kanker-associaties loopt indirect via gedrag (zie kader onderaan).

3) EMDR — eerste keus bij PTSS; veelbelovend bij kanker-gerelateerde distress

• Richtlijnstatus: EMDR is aanbevolen voor PTSS in de NICE-richtlijn NG116 (en wordt ook door internationale PTSD-overzichten als first-line gepositioneerd).

• Oncologie-specifiek bewijs: Een systematische review (7 studies, n=140) concludeert dat EMDR klachten van kanker-gerelateerde psychische distress vermindert; heterogeniteit is nog groot, maar de richting is consistent.

• Wanneer inzetten? Bij traumatische diagnose-/behandelervaringen, herbelevingen en traumatische rouw (bijv. na het overlijden van een kind) — vaak naast CGT/ACT voor brede coping.

4) CALM/Meaning-Centered benaderingen — zingeving als klinische uitkomst

• Wat het doet: CALM (Managing Cancer and Living Meaningfully) is een korte, manualized therapie voor mensen met gevorderde kanker: focust op zingeving, relaties, existentiële angst en voorbereiding op wat komt. In een RCT had CALM lagere depressiescores en betere psychologische uitkomsten dan gebruikelijke zorg.

• Breder veld: Meaning-Centered Psychotherapy (individueel of groep) liet in vroege RCT’s verbeteringen in betekenis en functioneren zien bij gevorderde kanker; implementatiestudies tonen haalbaarheid in Nederlandse settings.

5) Mindfulness — schaalbare stressreductie, effect op vermoeidheid en stemming

• Wat het doet: Mindfulness-programma’s (MBSR/MBCT-varianten) verlagen stress, angst en depressie, met bovendien reductie van kanker-gerelateerde vermoeidheid direct na interventie; follow-up-effecten zijn kleiner maar vaak aanwezig.

• Nieuwere data: Recente reviews (2025) bevestigen verbeteringen in kwaliteit van leven en stemming; objectieve cognitie verandert minder eenduidig dan subjectieve cognitieve klachten.

• Waarom belangrijk: Mindfulness is goed schaalbaar (groepen, online), waardoor hij laagdrempelig in het zorgpad past.

6) Klinische hypnose — nuttige aanvulling bij procedure-angst, pijn en soms misselijkheid

• Wat het doet: Hypnose reduceert angst en pijn rondom ingrepen; er zijn ook signalen voor minder misselijkheid bij chemo. Systematische reviews noemen het bewijs bemoedigend, met nog variabele kwaliteit (meer robuuste RCT’s gewenst).

• Praktijk: inzet aanvullend op standaardzorg, door geschoolde therapeuten; goed te combineren met korte adem- en ontspanningsprotocollen.

7) Rouw (ook bij overlijden van een kind) — gelaagd en traumasensitief

• Wat werkt: Bij traumatische rouw/PGD helpen CGT-gebaseerde rouwprotocollen; bij uitgesproken trauma-kenmerken voeg je EMDR toe. Klinische trials (o.a. web-CGT en groeps-CGT) tonen klachtvermindering.

• Waarom zorgvuldig screenen? Ernstig verlies kan tot langdurige distress leiden; systematisch screenen voorkomt onder- of overbehandeling en ondersteunt tijdig verwijzen. (DT → PCL-5/rouw-schalen.)

8) Hoe bouw je dit in je zorgpad?

• Triageren met DT+Problem List bij diagnose, vóór grote behandelfases, na beëindiging behandeling en in follow-up (DT ≥ 3 → vervolgstap).

• Matchen op indicatie

1. Angst/depressie: CGT/ACT (eventueel begeleid online).

2. PTSS/traumatische rouw: EMDR (first-line bij PTSS per NICE), aangevuld met CGT/ACT.

3. Existentiële nood: CALM / Meaning-Centered (kortdurend, RCT-onderbouwd).

4. Stress/vermoeidheid/slaapproblemen: Mindfulness.

5. Procedure-angst/pijn/misselijkheid: Hypnose aanvullend.

• Meten = weten: herhaal uitkomstmaten (HADS, PCL-5, QoL/zinvolheids-vragenlijsten) op 4–6 en 12 weken; schaal op/over bij onvoldoende respons. (CALM-implementaties laten zien dat dit in routinezorg kan.)

9) Kader: wat zeggen grote cohortstudies over “oorzaak”?

Depressie/angst ↔ kankerrisico: in 18 cohorten geen hoger totaal risico; kleine verhoging bij long/rook-gerelateerd, grotendeels gemedieerd door roken/inactiviteit/BMI/alcohol. Praktische les: combineer psychologische zorg altijd met rookstop/slaap/beweging/voeding.

Jeugdtrauma (ACEs): systematische reviews signaleren hoger kankerrisico op volwassen leeftijd; heterogeen, maar relevant voor traumasensitief werken en preventie.

Zware life events (bv. overlijden kind): nationale cohorten tonen kleine risico-toenames (m.n. bij moeders) en wijzen zelf op stress-gerelateerde leefstijl als (deel)verklaring; voor overleving na latere diagnose is het beeld wisselend.

Implicatie: psychische factoren zijn geen primaire monocausale “oorzaak”, maar kunnen meewegen via gedrag en stressbiologie. Dat maakt behandelen van distress, trauma en rouw des te zinvoller — voor kwaliteit van leven én indirect voor het behandeltraject.

10) Samenvatting voor patiënten en teams

CGT/ACT: beste eerste keus bij angst/depressie; werkt ook online.

EMDR: richtlijn-aanbevolen bij PTSS; veelbelovend bij kanker-gerelateerde distress en traumatische rouw.

CALM/Meaning-Centered: RCT-onderbouwde winst in depressie/zingeving bij gevorderde kanker.

Mindfulness: stress-, angst- en vermoeidheidsreductie, schaalbaar in groepen/online.

Hypnose: aanvullende optie bij procedure-angst/pijn; bemoedigend, meer RCT’s nodig.

Screen systematisch met DT+Problem List en meet uitkomsten om te sturen.

Screening/richtlijnen: NCCN Distress Thermometer & Problem List (2024/2025 updates).

CGT/ACT: Meta-analyses bij (ex)kankerpatiënten.

EMDR: NICE-NG116 (2025 review); systematische review EMDR bij kanker-distress.

CALM/Meaning-Centered: RCT’s en implementatiestudies.

Mindfulness: Meta-analyses (vermoeidheid, stemming; 2022–2025).

Hypnose: Systematische reviews/meta-analyses bij kanker.

Cohorten (oorzaak-kader): PSY-CA-IPD (depressie/angst ↔ kankerrisico; mediatie gedrag); ACEs; ouderlijk kindverlies.